Bağımlılıkla mücadelede aile odaklı model: Risk haritaları ve saha desteği genişletilecek

Bağımlılıkla mücadele, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının açıkladığı yeni yaklaşımda yalnızca bağımlı bireye yönelik bir müdahale alanı olarak değil, aileyi ve yaşanılan çevreyi kapsayan çok katmanlı bir sosyal politika başlığı olarak ele alınıyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 18 Temmuz 2026'da Ankara'daki ATO Congresium Kongre ve Sergi Merkezi'nde düzenlenen Ulusal Halk Sağlığı ve Güvenlik Sorunu: Bağımlılık sempozyumunda yaptığı konuşmada erken müdahale, sosyal uyum danışmanlığı, dijital risklerin izlenmesi ve saha çalışmalarının güçlendirileceğini bildirdi. Türk Akademisi Siyasi Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı tarafından düzenlenen ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın katıldığı sempozyumda açıklanan çerçeve, bağımlılık riskinin sağlık hizmetlerinin yanında eğitim, sosyal yardım, psikolojik destek ve istihdam politikalarıyla birlikte yönetilmesini öngörüyor.

Bağımlılıkla mücadelede odağa neden aile yerleştiriliyor?

Göktaş'ın konuşmasının temel mesajı, bağımlılığın bireysel tercihlere indirgenemeyecek kadar geniş etkiler ürettiği yönünde. Bakanlığın yaklaşımına göre bağımlılık, kişinin sağlığını ve toplumsal yaşama katılımını etkilerken aile içindeki ilişkileri, çocukların güvenliğini ve hanenin sosyal koşullarını da baskı altına alabiliyor. Bu nedenle müdahalenin yalnızca tedaviye yönlendirmeyle sınırlı tutulmaması, ailenin tamamını kapsaması amaçlanıyor.

Bu yaklaşımın uygulamadaki karşılığı, riskin erken fark edilmesiyle başlayan ve sosyal hayata yeniden katılım desteğine uzanan bir süreç olarak tarif ediliyor. Bakanlık, 2024-2028 yıllarını kapsayan Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi ve Eylem Planı doğrultusunda erken müdahale programları ile aile odaklı sosyal uyum danışmanlığını geliştirmeyi sürdürüyor. Sosyal Uyum Süreci Danışmanlığı modeli ise 18 yaş üstü bağımlı bireyleri aileleriyle birlikte desteklemeyi ve toplumsal yaşama katılımlarını güçlendirmeyi hedefliyor.

Okur açısından bu çerçevenin en önemli anlamı, bağımlılık sorunu yaşayan kişinin çevresindeki aile üyelerinin de kamusal desteğin muhatabı kabul edilmesi. Ailelerin sürece katılması, risk işaretlerinin daha erken görülmesine ve kişinin uygun hizmete yönlendirilmesine yardımcı olabilir. Ancak aile merkezli yaklaşımın etkisi, danışmanlık ile sağlık, eğitim ve istihdam hizmetleri arasındaki koordinasyonun sahada ne ölçüde kurulabildiğine bağlı olacak.

Risk haritaları mahalle ve hane düzeyinde izlemeyi hedefliyor

Bakanlığın açıkladığı araçlardan biri sosyal risk haritaları. Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulunun kararıyla ikisi yetişkinlere, biri çocuklara yönelik üç sosyal risk haritasının tamamlandığı belirtildi. Göktaş, bağımlılık riskinin Aile Rehberi ve Çocuklar Güvende çalışmaları üzerinden hane, mahalle ve ilçe bazında takip edileceğini söyledi.

Bu model, yalnızca başvuru yapan kişileri bekleyen bir hizmet anlayışından, riskin bulunduğu yerlere ulaşmaya çalışan saha yaklaşımına geçiş anlamı taşıyor. Hane düzeyindeki gözlemler, çocukların eğitime devamı, psikolojik desteğe duyulan ihtiyaç veya yetişkinlerin sağlık sistemine yönlendirilmesi gibi farklı hizmetlerin aynı vaka çevresinde planlanmasını kolaylaştırabilir. Mahalle ve ilçe düzeyindeki izleme ise yerel ihtiyaçların birbirinden farklı olabileceğini dikkate alan müdahaleler geliştirilmesine zemin sağlayabilir.

Bununla birlikte Bakanlığın açıklaması, haritalarda hangi ölçütlerin kullanılacağı, verilerin nasıl güncelleneceği ve uygulamanın sonuçlarının hangi yöntemle değerlendirileceği konusunda ayrıntı içermiyor. Hane temelli takipte kişisel bilgilerin korunması, damgalayıcı sonuçların önlenmesi ve ailelerin destek hizmetlerine güven duyması kritik önem taşıyor. Dolayısıyla modelin başarısı yalnızca riskin tespit edilmesiyle değil, tespit sonrasında sunulan hizmetin erişilebilir, bütüncül ve sürdürülebilir olmasıyla ölçülecek.

Batman pilotunda tedavi, sosyal yardım ve istihdam aynı çerçevede

Aile ve Toplum Temelli Sosyal Destek Modelinin somut örneği Batman'da yürütülen pilot proje oldu. Bakanlığın paylaştığı bilgilere göre çalışma kapsamında 1286 haneye doğrudan ulaşıldı. Tedavi ihtiyacı olduğu değerlendirilen 551 vatandaş sağlık sistemine yönlendirilirken ailelere ihtiyaçları doğrultusunda 4,5 milyon liralık sosyal yardım aktarıldı. Çalışabilir durumdaki kişilere istihdam imkânları sağlandığı, risk grubunda bulunan 291 çocuk ve genç için eğitim ve psikolojik destek süreçlerinin başlatıldığı açıklandı.

Pilot uygulama Valilikler başkanlığında Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, akademisyenler ve Yeşilay ile birlikte yürütülüyor. Kurumların aynı çalışma içinde yer alması, bağımlılığın farklı sonuçlarına ayrı ayrı çözüm aramak yerine ortak bir müdahale planı kurulmasına imkân tanıyor. Sağlık sistemi tedavi ihtiyacına odaklanırken sosyal hizmetler aileyle temas kuruyor; eğitim ve psikolojik destek çocukların korunmasını, istihdam bağlantısı ise bireyin toplumsal yaşama yeniden katılmasını destekliyor.

Göktaş, pilot uygulamanın planlar doğrultusunda ülkenin farklı bölgelerine adım adım yaygınlaştırılacağını bildirdi. Bu hedef, Batman'daki saha deneyiminin yerel koşullara uyarlanmasını gerektirecek. Bakanlık açıklamasında yönlendirilen kişilerin ne kadarının tedaviye başladığı, desteğin devamlılığı veya pilot uygulamanın sonuç değerlendirmesi paylaşılmadı. Bu nedenle açıklanan veriler erişilen haneleri ve başlatılan işlemleri gösterirken programın uzun vadeli etkisi hakkında tek başına kesin bir sonuç sunmuyor.

Dijital riskler de bağımlılık politikasının parçası

Bakanlığın yaklaşımı madde bağımlılığıyla sınırlı değil. Göktaş, bağımlılık biçimlerinin değiştiğini ve yeni risk alanlarının ortaya çıktığını belirterek dijital farkındalık atölyeleri ile dijital detoks kamplarının gerçekleştirildiğini söyledi. Bu çalışmalarla ailelerin dijital ortamdaki olası riskleri erken aşamada fark etmesi amaçlanıyor.

Bakanın verdiği bilgiye göre 81 ilde düzenlenen eğitimlerle 2,5 milyondan fazla vatandaşa bağımlılık konusunda farkındalık kazandırıldı. Ayrıca sosyal ağ platformlarına erişimde 15 yaş sınırı getiren düzenlemenin hayata geçirildiği, platformların 15-18 yaş grubuna uygun, güvenli ve denetlenebilir dijital alanlar oluşturmakla yükümlü kılındığı aktarıldı.

Dijital alana ilişkin bu başlık, ebeveynlerin yalnızca ekran süresine odaklanması yerine çocukların karşılaşabileceği içerikleri, çevrim içi etkileşimleri ve davranış değişikliklerini birlikte değerlendirmesini gündeme getiriyor. Bununla beraber farkındalık eğitimlerinin davranış üzerindeki etkisi ile düzenlemenin platformlarda nasıl denetleneceğine ilişkin ayrıntılar Bakanlık metninde yer almıyor. Bundan sonraki süreçte uygulama sonuçlarının açık ve karşılaştırılabilir biçimde paylaşılması, politikanın etkisini değerlendirmek açısından önem taşıyacak.

Sık Sorulan Sorular

Açıklanan model yalnızca bağımlı bireye mi destek veriyor?

Hayır. Bakanlığın anlattığı model bağımlı bireyin yanı sıra ailesini, aynı hanedeki çocukları ve sosyal çevreyi de kapsıyor. Danışmanlık, tedaviye yönlendirme, eğitim, psikolojik destek, sosyal yardım ve istihdam araçlarının ihtiyaç doğrultusunda birlikte kullanılması hedefleniyor.

Batman'daki uygulama ülke genelinde başlayacak mı?

Mahinur Özdemir Göktaş, pilot projenin planlar kapsamında ülkenin dört bir yanında adım adım yaygınlaştırılacağını söyledi. Ancak açıklamada yaygınlaştırmanın takvimi, hangi bölgelerin öncelikli olacağı ve değerlendirme ölçütleri belirtilmedi.

Risk altındaki ailelere nasıl ulaşılması planlanıyor?

Bakanlık, tamamlanan sosyal risk haritaları ile Aile Rehberi ve Çocuklar Güvende çalışmaları üzerinden hane, mahalle ve ilçe bazında takip yapılacağını bildiriyor. Amaç, riskli durumları erken belirlemek, aileyle yerinde temas kurmak ve ihtiyaç sahibini uygun kamu hizmetine yönlendirmek.