Şehit Türk diplomatlar: Dışişleri Bakanlığı’nın resmî kaydı ne anlatıyor?

Dışişleri Bakanlığı, şehit Türk diplomatlar, diğer kamu görevlileri ve aile fertleri için hazırladığı resmî kayıtta, kimlerin hangi görev veya yakınlık bağıyla listede yer aldığını, saldırıların nerede ve ne zaman gerçekleştiğini kamuoyuna sunuyor. Kayıt, Mehmet Baydar ve Bahadır Demir’in Santa Barbara’da 27.01.1973 tarihinde öldürülmesinden Osman Köse’nin Erbil’de 17.07.2019 tarihinde hayatını kaybetmesine kadar uzanan geniş bir dönemi kapsıyor. Bakanlığın sayfası olayların faillerini, gerekçelerini veya yargısal süreçlerini açıklamak yerine isim, unvan, şehir ve tarih ekseninde bir hafıza arşivi oluşturuyor.

Şehit Türk diplomatlar kaydının kapsamı

Sayfanın başlığı diplomatları, görevlileri ve aile fertlerini birlikte anıyor. İçerik de bu kapsamı doğruluyor. Listede büyükelçiler, başkonsoloslar, konsolosluk ve büyükelçilik çalışanları, ataşeler, emniyet görevlileri, bir şoför ve diplomatik personelin yakınları bulunuyor. Bu yapı, yurt dışındaki resmî temsilin yalnızca kamuoyunun yakından tanıdığı büyükelçilerden ibaret olmadığını ortaya koyuyor.

Örneğin Daniş Tunalıgil Viyana Büyükelçisi, İsmail Erez Paris Büyükelçisi, Taha Carım Vatikan Büyükelçisi ve Ahmet Galip Balkar Belgrad Büyükelçisi olarak kaydedilmiş. Bunun yanında Talip Yener, Paris Büyükelçisinin şoförü; Yılmaz Çolpan, Paris Büyükelçiliğinin turizm ataşesi; Reşat Moralı, aynı temsilciliğin çalışma ataşesi; Tecelli Arı ise din işleri ataşesi sıfatıyla listede yer alıyor. Diplomatik faaliyetin görünür yüzü ile günlük işleyişini sağlayan personel, resmî anma kaydında aynı çerçevede buluşuyor.

Aile fertlerinin kayda dahil edilmesi de sayfanın önemli yönlerinden biri. Necla Kuneralp, Ahmet Benler, Neslihan Özmen, Nadide Akbay, Cahide Mıhçıoğlu ve Işık Yönder, bir diplomatın veya temsilcilik çalışanının yakını olarak listeleniyor. Böylece saldırıların etkisinin yalnızca resmî görevi bulunan kişilerle sınırlı kalmadığı, aile çevresine de uzandığı görülüyor.

Coğrafi dağılım diplomatik görevin risk alanını gösteriyor

Kayıtlarda Santa Barbara, Viyana, Paris, Beyrut, Roma, Madrid, Lahey, Atina, Sidney, Cenevre, Los Angeles, Boston, Lizbon, Ottawa, Burgaz, Belgrad, Brüksel, Tahran, Bağdat, Musul, Mogadişu ve Erbil gibi farklı merkezler bulunuyor. Bu dağılım, güvenlik tehdidinin yalnızca belirli bir başkent, bölge veya temsilcilik türüyle sınırlandırılamayacağını gösteriyor.

Paris kayıtları bu bakımdan dikkat çekici. İsmail Erez ve Talip Yener 24.10.1975 tarihinde, Yılmaz Çolpan 22.12.1979 tarihinde, Reşat Moralı ile Tecelli Arı 04.03.1981 tarihinde, Cemal Özen ise 24.09.1981 tarihinde Paris’te öldürülen isimler arasında. Atina’da Galip Özmen ve kızı Neslihan Özmen 31.07.1980 tarihinde hayatını kaybetmiş. Çetin Görgü 07.10.1991, Ömer Haluk Sipahioğlu ise 04.07.1994 tarihinde yine Atina’da öldürülmüş.

Bu kayıtların okur açısından anlamı, dış temsilciliklerin yalnızca diplomatik görüşmelerin yapıldığı çalışma alanları olmadığıdır. Büyükelçilikler ve konsolosluklar çevresinde görev yapan idari, güvenlik, basın, çalışma, turizm ve din hizmetleri personeli de temsil faaliyetinin parçasıdır. Dolayısıyla diplomatik güvenlik, makam sahibi kişilerin korunmasının ötesinde, temsilcilik ekibini ve yakın çevresini kapsayan bir kamu güvenliği konusu olarak okunmalı.

Resmî arşivde görev, saldırı ve ölüm tarihi ayrımı

Sayfadaki kayıtların çoğunda isim, görev, şehir ve tarih aynı düzen içinde veriliyor. Ancak Nadide Akbay ile Ahmet Galip Balkar için saldırı tarihi ve hayatlarını kaybettikleri tarih ayrı ayrı gösterilmiş. Bu ayrım, arşiv okumasında her tarihin aynı olayı ifade ettiği varsayımının doğru olmayabileceğini hatırlatıyor.

Nadide Akbay için saldırı yeri ve tarihi 07.06.1982, Lizbon olarak belirtilirken hayatını kaybettiği yer ve tarih 08.01.1983, Ankara şeklinde kaydediliyor. Ahmet Galip Balkar’ın ise 09.03.1983 tarihinde Belgrad’da saldırıya uğradığı, 11.03.1983 tarihinde yine Belgrad’da hayatını kaybettiği aktarılıyor. Bu sunum, olay anı ile ölüm tarihinin bazı kayıtlarda farklılaşabildiğini açıkça ortaya koyuyor.

Resmî sayfanın güçlü yanı, temel kimlik ve olay bilgilerini standartlaştırılmış bir düzende bir araya getirmesi. Buna karşılık kayıt, saldırıların nasıl planlandığı, kimler tarafından üstlenildiği, soruşturmaların hangi aşamalardan geçtiği veya yargı süreçlerinin nasıl sonuçlandığı konusunda ayrıntı vermiyor. Bu nedenle sayfa, olayların bütün tarihini anlatan kapsamlı bir dosya değil; doğrulanabilir temel bilgileri sunan kurumsal bir anma ve başvuru kaynağı olarak değerlendirilmeli.

Kayıt, değişen görev profillerini de görünür kılıyor

Listenin ilerleyen bölümlerinde Bağdat, Musul, Mogadişu ve Erbil bağlantılı kayıtlar öne çıkıyor. Çağlar Yücel, Bağdat Büyükelçiliğinde idari ataşe olarak 11.12.1993 tarihinde Bağdat’ta hayatını kaybeden isimler arasında. Nihat Akbaş, Bilal Ürgen, Adem Çiçek, Bülent Kıranşal ve Süleyman Karahasanoğlu ise Bağdat Büyükelçiliğinde görevli emniyet personeli olarak Musul’da 17.12.2004 tarihinde öldürülmüş.

Sinan Yılmaz, Mogadişu Büyükelçiliğinde görevli polis memuru olarak 27.07.2013 tarihinde Mogadişu’da; Osman Köse de Erbil Başkonsolosluğu görevlisi olarak 17.07.2019 tarihinde Erbil’de hayatını kaybetmiş. Bu isimler, diplomatik temsilin güvenlik ve saha koşullarıyla doğrudan bağlantılı görevler içerdiğini gösteriyor.

Okur açısından temel çıkarım şu: Diplomasi çoğu zaman müzakere, protokol ve dış politika açıklamaları üzerinden görülse de bu faaliyetlerin arkasında farklı uzmanlıklara sahip geniş bir kadro bulunuyor. Resmî listedeki unvan çeşitliliği, dış temsilin idari işlerden güvenliğe, basından çalışma hayatına kadar birçok alanda sürdürüldüğünü hatırlatıyor. Aile fertlerinin kayıtlarda bulunması ise bu hizmetin insani maliyetini daha görünür hale getiriyor.

Sayfa ayrıca kurumsal hafızanın isimler üzerinden korunmasının önemini gösteriyor. Olaylar farklı dönemlerde ve farklı ülkelerde meydana gelmiş olsa da kayıt düzeni, her kişiyi görevi veya yakınlık bağıyla ayrı ayrı tanımlıyor. Böylece tarihsel anlatı yalnızca şehirler ve tarihlerden değil, hayatını kaybeden kişilerin diplomatik yapı içindeki yerlerinden de kuruluyor.

Sık Sorulan Sorular

Dışişleri Bakanlığı’nın listesinde yalnızca diplomatlar mı bulunuyor?

Hayır. Büyükelçi ve başkonsolosların yanında ataşeler, konsolosluk çalışanları, emniyet görevlileri, bir büyükelçi şoförü, uluslararası görevli ve diplomatik personelin aile fertleri de listede yer alıyor.

Resmî sayfa saldırıların faillerini açıklıyor mu?

Kaynak metin ağırlıklı olarak isim, görev veya yakınlık bilgisi, olay yeri ve tarih sunuyor. Failler, örgütler, soruşturmalar ve yargı kararları hakkında ayrıntılı bir dosya niteliği taşımıyor. Bu konularda sayfada bulunmayan bir bilgiyi listeye dayanarak kesinleştirmek mümkün değil.

Bütün kayıtlarda saldırı ve ölüm tarihi aynı mı?

Hayır. Nadide Akbay ve Ahmet Galip Balkar kayıtlarında saldırı tarihi ile hayatlarını kaybettikleri tarih ayrı biçimde belirtiliyor. Bu nedenle listedeki tarihler değerlendirilirken her kaydın açıklaması kendi bağlamı içinde okunmalı.